Η ΔΙΑΔΙΚΑΣΙΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΤΗΣ ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ

Η διαδικασία της εξέλιξης μπορεί να εξεταστεί από την άποψη της ταυτόχρονης παράθεσης των πλευρών της (λογική ανάλυση) και από την άποψη της πραγμάτωσης της μέσα στο χρόνο (ιστορική ανάλυση). Σ' αυτή την ενότητα της εργασίας μας θα σταθούμε στο χαρακτηρισμό της εξέλιξης της κοινωνίας μέσα στο χρόνο.

Η ανακάλυψη της υλιστικής αντίληψης της ιστορίας από τον Μαρξ και τον Ενγκελς έκανε δυνατή την κατανόηση της ιστορίας σαν φυσικοϊστορικής διαδικασίας, που πραγματώνεται αναγκαία, νομοτελειακά και τταυτόχρονα χάρη στη δραστηριότητα των ανθρώπων, οι οποίοι διαθέτουν ελευθερία εκλογής, ελευθερία βούλησης (ο χαρακττήρας και ο βαθμός ελευθερίας ποικίλλουν στα διάφορα στάδια της ιστορικής εξέλιξης). Για να κατανοηθεί η διαδικασία της ιστορικής εξέλιξης, απαιτείται ο προσδιορισμός της μεταβολής της μέσα στο χρόνο σε σχέση μ' αυτό, αν η εξέλιξη είναι νομοτελειακή, η μεταβολή αυτή πρέπει να πραγματοποιείται προς κάποια αναγκαία κατεύθυνση. Η νομοτελειακή αυτή εξέλιξη δεν αποκλείει τη δραστηριότητα των ανθρώπων σαν συνειδητών, σκεπτόμενων όντων, αλλά αντίθετα, η ιστορική εξέλιξη της κοινωνίας αποτελεί τη συνισταμένη της δραστηριότητας των μαζών. Ωστόσο, αυτή η δραστηριότητα των ανθρώπων πραγματοποιείται, σε τελική ανάλυση, στο όνομα της διατήρησης και της φυσικής τους ύπαρξης, και του ίδιου του ανθρώπινου γένους, μέσα σε καθορισμένες αντικειμενικές, αρχικά και κατά κύριο λόγο, φυσικές συνθήκες. Και γι' αυτόν ακριβώς το λόγο, η ιστορική εξέλιξη της κοινωνίας, δηλαδή η ιστορική αλληλεπίδραση των ανθρώπων, δεν μπορεί να πραγματοποιείται τελείως αυθαίρετα.

Η ιστορία της κοινωνίας δεν μπορεί να είναι απαλλαγμένη από διάφορες συγκυρίες, παλινδρομήσεις, διακοπές κλπ. Όμως, παρ' όλ' αυτά, αν τελικά πάρουμε μια αρκετά παρατεταμένη χρονική περίοδο (η διάρκεια αυτής της περιόδου ποικίλλει και εξαρτάται από συγκεκριμένες ππάντα συνθήκες), μπορούμε να διακρίνουμε την κατεύθυνση της εξέλιξης, η οποία χαράζει την πορεία της μέσα απ' αυτές τιις συγκυρίες, τις παλινδρομήσεις, τις διακοπές κλπ.

Χαρακτηρισμός οποιασδήποτε ιστορικής διαδικασίας εξέλιξης σημαίνει, κατά κύριο λόγο, την εξέταση της γενικής της τάσης, και συνεπώς, της αρχής της διαδικασίας, των σταδίων που διέρχεται καθώς και των μηχανισμών μετάβασης από το ένα στάδιο στο άλλο, εξέταση της ιδιαιτερότητας, της συνέχειας και κατεύθυνσης της διαδικασίας της εξέλιξης.

Πρέπει εδώ να κάνουμε ειδική μνεία του γεγονότος ότι, όταν παραδεχόμαστε πως στη διαδικασία της εξέλιξης υπάρχει κάποια κατεύθυνση, παίρνουμε υπόψη μας την κύρια τάση της εξέλιξης, κάνοντας μια λογική αφαίρεση από τις άλλες, τις δευτερεύουσες, χωρίς διέξοδο κατευθύνσεις πρέπει ακόμα να σημειωθεί ότι ανάμεσα σ' αυτές και στην κύρια τάση μπορεί να υπάρχει κάποια μορφή αλληλεπίδρασης.

Η κοινωνία, όπως ήδη δείξαμε, αποτελεί ένα οργανικό όλο, το οποίο διέρχεται κατά την ανοδική, προοδευτική εξέλιξη του μια σειρά από στάδια, βαθμίδες, φάσεις.

Η πραγματικά υπαρκτή ιστορία της κοινωνίας δεν αποτελεί μια διαδικασία εξέλιξης του οργανικού όλου σε καθαρή μορφή. Για να μπορέσουμε όμως να κατανοήσουμε ολόκληρη τη συνθετότητα της ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας, επιβάλλεται να ξεχωρίσουμε σε καθαρή μορφή, πρώτα απ όλα, την κυρία τάση ανάπτυξης της κοινωνίας μόνο ύστερα απ αυτό είμαστε σε θέση να ασχοληθούμε με την εξέταση περίπλοκων συνθηκών.

Η κοινωνία, η κοινωνική μορφή κίνησης, διαφέρει ποιοτικά από τη βιολογική μορφή κίνησης, όμως μαζί μ αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι η κοινωνία εμφανίζεται από το χώρο της φύσης και πιο συγκεκριμένα, από τη βιολογική μορφή κίνησης.

Συνεπώς, αν η κοινωνία αποτελεί ένα οργανικό όλο, η ιστορία της πρέπει να χωρίζεται σε στάδια, φάσεις, όπως ακριβώς συμβαίνει σε κάθε περίπτωση εξέλιξης οποιουδήποτε οργανικού όλου.

Αυτά τα στάδια είναι τα ακόλουθα:

1) Διαμόρφωση των ιστορικών προϋποθέσεων της κοινωνίας, διαμόρφωση του κοινωνικού στα μύχια του βιολογικού, του φυσικού γενικότερα. Σ' αυτό το στάδιο εμφανίζονται οι προϋποθέσεις γένεσης της κοινωνίας, αλλά κοινωνία δεν υπάρχει ακόμα.

2) Πρωταρχική εμφάνιση της κοινωνίας.

3) Σχηματισμός της κοινωνίας. Στο στάδιο αυτό πραγματοποιείται η διαδικασία μετασχηματισμού της φυσικής βάσης, την οποία κληρονόμησε η κοινωνία που εμφανίστηκε.

4) Ωριμότητα της κοινωνίας. Στο στάδιο αυτό ολοκληρώθηκε η διαδικασία μετασχηματισμού της παλιάς, παραδοσιακής, φυσικής βάσης. Η φυσική βάση, με μετασχηματισμένη ουσιαστικά μορφή, εμπεριέχεται στη διαδικασία εξέλιξης της κοινωνίας, σαν πλευρά της.

Στο στάδιο διαμόρφωσης των ιστορικών προϋποθέσεων της κοινωνίας επικρατούν οπωσδήποτε οι φυσικές νομοτέλειες. Η πηγή της εξέλιξης σ' αυτή τη βαθμίδα ανάπτυξης πρέπει να αναζητηθεί στην εξέλιξη της φύσης. Στο στάδιο της πρωταρχικής εμφάνισης της κοινωνίας διαμορφώνεται και αρχίζει να λειτουργεί μια θεμελιακά νέα πηγή εξέλιξης.

Πρωταρχικός, κύριος παράγοντας εξέλιξης, με την εμφάνιση του ανθρώπου, γίνεται ο κοινωνικός και όχι ο φυσικός παράγοντας. Βέβαια ο φυσικός παράγοντας, η φυσική βάση, μόλις άρχισαν να μετασχηματίζονται από τις λειτουργίες της νέας διαδικασίας. Στο στάδιο σχηματισμού της κοινωνίας συνεχίζεται ο μετασχηματισμός της φυσικής βάσης, όμως, στον έναν ή στον άλλο βαθμό, ο μετασχηματισμός δεν ολοκληρώνεται, πράγμα που σημαίνει ότι η νέα ουσία, παρ' όλο που αποτελεί εδώ τον κύριο, τον πρωταρχικό παράγοντα εξέλιξης, δεν έχει επικρατήσει ακόμα, με την έννοια ότι η παραδοσιακή, φυσική βάση δεν έχει μετασχηματιστεί τελειωτικά.

Στο στάδιο της ωριμότητας, ο κοινωνικός παράγοντας δεν είναι μόνο ηγετικός, πρωτεύων, αλλά και επικρατέστερος. Κατ αυτό τον τρόπο, στο πρώτο στάδιο, η πηγή της εξέλιξης βρίσκεται στη φύση, στο δεύτερο στάδιο εμφανίζεται η κοινωνική πηγή ανάπτυξης, η οποία αμέσως γίνεται κύρια εξαιτίας της εμφάνισης αυτού του θεμελιακά καινούριου παράγοντα και σαν αποτέλεσμα της έκφρασης του, σχηματίζεται η αλληλεπίδραση του με τον φυσικό παράγοντα. Τώρα επικρατεί η αλληλεπίδραση του κοινωνικού με τον φυσικό παράγοντα, ενώ το κοινωνικό παίζει πρωτεύοντα ρόλο. Στο τρίτο στάδιο, ο κοινωνικός παράγοντας εξακολουθεί να είναι πρωταρχικός, κύριος. Στο τέταρτο στάδιο, ο κοινωνικός παράγοντας υποτάσσει εξολοκλήρου τον φυσικό παράγοντα και παίζει αναμφίβολα πρωτεύοντα ηγετικό ρόλο. Μόνο σ' αυτό το στάδιο δεσπόζει αναντίρρητα η αυτοκίνηση, η αυτοεξέλιξη της κοινωνίας, η αλληλεπίδραση των ανθρώπων σαν αυτοσκοπός, η ανάπτυξη της ουσίας του ανθρώπου σαν αυτοσκοπός.

Η φάση της διαμόρφωσης των ιστορικών προϋποθέσεων της ανθρώπινης κοινωνίας αρχίζει από την περίοδο της εμφάνισης των πιθηκόμορφων προγόνων του ανθρώπου. Σ' αυτή τη φάση, εξαιτίας της δράσης καθαρά φυσικών αιτιών (αλληλεπίδρασης του οργανισμού με το φυσικό περιβάλλον), δημιουργούνται οι προϋποθέσεις για τη μετάβαση στην επόμενη φάση, προϋποθέσεις όμως που έχουν επίσης φυσικό χαρακτήρα.

Η μετάβαση στο στάδιο της πρωταρχικής εμφάνισης του ανθρώπου πραγματοποιείται από καθαρά φυσικές επιδράσεις: οπωσδήποτε, η μεταβολή του φυσικού περιβάλλοντος (αποψίλωση των δασών, παγετώνες, ελάττωση των δυνατοτήτων συλλογής ειδών διατροφής κλπ.) οδήγησε τους πιθηκόμορφους προγόνους του ανθρώπου να αλλάξουν τρόπο ζωής, κατεβαίνοντας από τα δέντρα στη γη, χρησιμοποιώντας αντικείμενα της φύσης σαν μέσα, εργαλεία, για το κυνήγι, την άμυνα, τη διατροφή κ.ά. Η χρησιμοποίηση αντικειμένων της φύσης με τη μορφή εργαλείων για την ικανοποίηση παρόμοιων αναγκών ήταν, συνεπώς, η συνέχεια μιας καθαρά φυσικής εξέλιξης. Αυτή όμως η φυσική εξέλιξη περιέκλειε στη δυναμική της έναν τέτοιο φυσικό παράγοντα, ο οποίος θα αποκάλυπτε αργότερα θεμελιακά νέες δυνατότητες εξέλιξης, διαφορετικές απ' αυτές της φυσικής εξέλιξης. Η μετάβαση στη φάση της χρησιμοποίησης εργαλείων, μέσων εργασίας, άνοιξε το δρόμο για τη δημιουργία τέτοιων αντικειμένων, τα οποία δεν υπήρχαν έτοιμα στη φύση. Στο βαθμό που η χρησιμοποίηση των αντικειμένων της φύσης με τη μορφή των εργαλείων, των μέσων εργασίας, αποκτούσε σταθερό χαρακτήρα, γινόταν σταθερή και η ίδια η συνειδητή και σκόπιμη αλλαγή αυτών των ίδιων των εργαλείων, των μέσων εργασίας, δηλαδή, πραγματοποιούνταν σταδιακά η μετάβαση στη βαθμιαία παραγωγή εργαλείων, μέσων εργασίας.

Πότε όμως ολοκληρώνεται στο στάδιο της πρωταρχικής εμφάνισης του ανθρώπου σαν κοινωνικού όντος; Εμείς υποστηρίζουμε ότι η ολοκλήρωση αυτής της διαδικασίας συνδέεται με την ιστορική εκείνη στιγμή, κατά την οποία η παραγωγή των προϊόντων εργασίας αποκτά σταθερό, συνεχή χαρακτήρα.

Αρχικά η παραγωγή διαμορφώνεται σαν παραγωγή εργαλείων, κατάλληλων για την απόκτηση τροφής. Οι πρωτόγονοι άνθρωποι, που ασχολούνται με τη συλλογή καρπών, το κυνήγι, το ψάρεμα, δεν είναι σε θέση να παράγουν σε σταθερή ποσότητα τα είδη διατροφής που απαιτούνται κάθε φορά.

Μονάχα με την εμφάνιση της κτηνοτροφίας και της γεωργίας οι πρωτόγονοι αρχίζουν πλέον να παράγουν συνέχεια και σταθερά προϊόντα εργασίας, για την ικανοποίηση των φυσικών τους αναγκών. Σ' αυτήν ακριβώς τη φάση της διαδικασίας της ιστορικής εξέλιξης της κοινωνίας, η παραγωγή εργαλείων δεν αποτελεί πλέον μια απλή παραγωγή βοηθητικών εργαλείων για την ανεύρεση διαφόρων ειδών διατροφής, αλλά γίνεται, κατά κύριο λόγο, παραγωγή εργαλείων που απαιτούνται για την κατ εξοχή παραγωγή.

Η εμφάνιση του ανθρώπου σήμαινε επίσης και τη ριζική μεταβολή της σχέσης του προς τη φύση. Συγκεκριμένα, παρατηρείται μια βαθμιαία μετάβαση από τη φάση της ικανοποίησης των φυσικών του αναγκών με αντικείμενα που συναντά στη φύση σ' έτοιμη μορφή, στη φάση της παραγωγής αυτών των αντικειμένων χρήσης, στη φάση της ωφέλιμης μετατροπής ορισμένων αντικειμένων της φύσης, χρησιμοποιώντας γι' αυτόν το σκοπό άλλα φυσικά αντικείμενα σαν μέσα μετατροπής. Η ριζική μεταβολή της αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον φυσικό οργανισμό και στη φύση είναι, όπως και σε κάθε αλληλεπίδραση, μια ριζική μεταβολή αμφοτέρων των πλευρών αυτής της αλληλεπίδρασης. Η μετεξέλιξη του πιθήκου σ' έναν νέο τύπο φυσικού οργανισμού ακολουθούσε μια παράλληλη πορεία με την εξέλιξη της εργασιακής δραστηριότητας και ολοκληρώθηκε στα κύρια σημεία της με τη διαμόρφωση των συστατικών στοιχείων της εργασίας: των αντικειμένων εργασίας, των μέσων εργασίας, της σκόπιμης δράσης, των προϊόντων εργασίας. Η ίδια η διαμόρφωση αυτών των συστατικών στοιχείων της εργασίας, με τη σειρά της, αποτέλεσε μια διαδικασία, η οποία αποκρυσταλλώθηκε στη φάση ακόμα που η ανεύρεση, η συλλογή των έτοιμων αντικειμένων της φύσης, αποτελούσε την κύρια πηγή ύπαρξης του ανθρώπου, στη φάση που η παραγωγή των εργαλείων ανεύρεσης τροφής απόκτησε σταθερό χαρακτήρα ειδικότερα, στη φάση της παραγωγής των εργαλείων για την ανεύρεση τροφής, τα συστατικά στοιχεία της εργασίας που αναφέραμε συμμετείχαν κιόλας στην εργασιακή διαδικασία. Σ' αυτήν ακριβώς την περίοδο, διαμορφώθηκε ο βιολογικός τύπος του σημερινού ανθρώπουυ.

Πιο πάνω, αναφερθήκαμε στο πρόβλημα της πρωταρχικής εμφάνισης της παραγωγικής σχέσης προς τη φύση. Όμως, η διαδικασία της πρωταρχικής εμφάνισης αυτής της σχέσης αποτέλεσε ταυτόχρονα και διαδικασία πρωταρχικής εμφάνισης των παραγωγικών σχέσεων.

Στη φάση εκείνη, κατά την οποία η κύρια πηγή ύπαρξης των ανθρώπων ήταν η ανεύρεση, η συλλογή ειδών διατροφής, δεν υπήρχε διαφορά, σε γενικές γραμμές, ανάμεσα στη χρησιμοποίηση και την κατανομή των αποτελεσμάτων της συλλογής. Όσα αποκόμιζε η ομάδα από τις δραστηριότητες των μελών της τα κατανάλωνε από κοινού.

Κατά την άποψη μας, στο βαθμό που χρησιμοποιούνται τα έτοιμα αντικείμενα της φύσης με τη μορφή εργαλείων, δεν υπάρχει γενικά κάποιος κοινωνικός καταμερισμός ανάμεσα στη χρησιμοποίηση και στην κατανομή, ανάμεσα στην κατανάλωση και στην παραγωγή.

Ο κοινωνικός καταμερισμός ανάμεσα στη χρησιμοποίηση και στην κατανομή, ανάμεσα στην κατανάλωση και στην παραγωγή, μόλις που αρχίζει να εμφανίζεται. Όσο βρισκόμαστε στην κοινωνία των κυνηγών, η κατανάλωση, η χρησιμοποίηση, από τη μια πλευρά, και η κατανομή των προϊόντων και των εργαλείων, από την άλλη, αποτελούν μια αδιάσπαστη ενότητα. Οι παραγωγικές σχέσεις μόλις που αρχίζουν να ξεχωρίζουν σαν σχετικά αυτόνομες σχέσεις, και μάλιστα αυτό αρχίζει να διαφαίνεται στην παραγωγή εργαλείων για την απόκτηση ειδών διατροφής.

Η πρωταρχική εμφάνιση των παραγωγικών σχέσεων, σαν σχετικά αυτόνομων σχέσεων, ολοκληρώνεται μόνο μέσα από τη διαδικασία μετάβασης στην πραγματική παραγωγή των εργαλείων παραγωγής.

Η αγέλη των πιθήκων μεταμορφώθηκε σε ανθρώπινη κοινωνία με την επίδραση φυσικών παραγόντων, αλλά όχι μόνο αυτών. Από την πρώτη κιόλας στιγμή αυτής της μετάβασης, κυρίαρχος παράγοντας εξέλιξης ήταν η χρησιμοποίηση των εργαλείων, η εμφανιζόμενη εργασία.

Πρέπει εδώ να σημειώσουμε ότι δεν μας βρίσκει τελείως σύμφωνους η άποψη, σύμφωνα με την οποία στη φάση εκείνη της ιστορικής εξέλιξης, στην οποία υπερτερεί κατ' αποκλειστικότητα η ιδιοποίηση των έτοιμων προϊόντων της φύσης, δεν είναι αποφασιστικός ο ρόλος της οικονομίας και των οικονομικών σχέσεων.

Από την άλλη όμως πλευρά, το να υποστηρίξει κανείς τη θέση ότι ήταν αποφασιστικός ο ρόλος της οικονομίας ή των σχέσεων συγγένειας μπορεί να γίνει μόνο cum grano salis*.

 

Στη διάρκεια της φάσης της πρωταρχικής εμφάνισης της κοινωνίας, συμπεριλαμβανομένου και του σταδίου της αγριότητας και της κατώτερης βαθμίδας της βαρβαρότητας, οι παραγωγικές σχέσεις, η οικονομία, μόλις που εμφανίζονται. Και αυτό σημαίνει ότι οι παραγωγικές σχέσεις αρχίζουν μεν να ξεχωρίζουν από τις φυσικές σχέσεις, αλλά δεν υπάρχουν ακόμα χωριστά απ' αυτές. Στη φάση αυτή, οι παραγωγικές σχέσεις δεν έχουν ακόμα μετασχηματίσει τελείως τις φυσικές σχέσεις και μ' αυτή την έννοια, δεν κυριαρχοούν ακόμα πάνω σ' αυτές. Σ' αυτήν, ωστόσο, την περίοδο ιστορικής εξέλιξης, οι παραγωγικές σχέσεις αποτελούν ήδη έναν πρωτεύοντα παράγοντα εξέλιξης και μ' αυτή την έννοια, έναν παράγοντα αποφασιστικής σημασίας.

Το περιεχόμενο των παραγωγικών σχέσεων στη φάση της πρωταρχικής τους εμφάνισης καθορίζεται, σε σημαντικό βαθμό, από την αδυναμία των παραγωγικών δυνάμεων, οι οποίες βρίσκονται στο στάδιο της διαμόρφωσης τους, δηλαδή, καθορίζεται αρνητικά. Στο βαθμό που οι παραγωγικές σχέσεις ακόμα δεν ξεχώρισαν οριστικά από ας φυσικές σχέσεις, στο βαθμό αυτό είναι ενσωματωμένες με τις σχέσεις συγγένειας. Οι σχέσεις συγγένειας παίζουν ταυτόχρονα το ρόλο των παραγωγικών σχέσεων.

Στο βαθμό βέβαια που οι παραγωγικές σχέσεις ξεχωρίζουν από τις φυσικές, αποσπούνται από τις σχέσεις συγγένειας και υπάρχουν με τη μορφή των ιδιαίτερων κοινοτικών παραγωγικών σχέσεων.

Στην πρωτόγονη κοινωνία, οι παραγωγικές σχέσεις, κατά κύριο λόγο, συνενώνονται με τη φυσική σχέση των ανθρώπων μεταξύ τους και με τη σχέση τους προς τις συνθήκες παραγωγής. Η ιδιοκτησία, συνεπώς, αρχικά δε σημαίνει τίποτε άλλο από μια σχέση του ανθρώπου προς τις φυσικές συνθήκες της παραγωγής, οι οποίες είναι δικές του και του ανήκουν, σαν προϋποθέσεις, δοσμένες μαζί με την ίδια του την ύπαρξη - σαν φυσικές προϋποθέσεις γι' αυτόν τον ίδιο, που απαρτίζουν, κατά κάποιον τρόπο, μόνο την προέκταση του σώματος του. Ο άνθρωπος, ουσιαστικά, δεν σχετίζεται με τις δικές του συνθήκες παραγωγής, ενώ το ζήτημα είναι ότι ο άνθρωπος υπάρχει με δύο τρόπους: και υποκειμενικά, σαν αυτός ο ίδιος, και αντικειμενικά - σ' αυτούς τους φυσικούς, ανόργανους όρους της ύπαρξης του.[16] Η έλλειψη μιας σχέσης του ανθρώπου προς τις δικές του συνθήκες παραγωγής σημαίνει ακριβώς ότι η ιδιοκτησία υπάρχει, στην περίπτωση αυτή, εξ αδιαιρέτου με τους φυσικούς δεσμούς, τη φυσική σχέση[17], δεδομένου ότι ο ίδιος ο άνθρωπος αποτελεί υποκειμενική ύπαρξη των φυσικών όρων.

Μ' αυτή την έννοια, η πρωτόγονη κοινοτική ιδιοκτησία συνυπήρχε, σε σημαντικό βαθμό, μαζί με τις φυσικές σχέσεις των ανθρώπων, τόσο μεταξύ τους, όσο και προς τις συνθήκες παραγωγής.

Η συνένωση των παραγωγικών σχέσεων με τις φυσικές σχέσεις, στον ένα ή στον άλλο βαθμό, είναι αναγκαία σε κάθε κοινότητα. Η συνένωση δε αυτή έχει τη ρίζα της στην ίδια την ουσία της κοινότητας, ανεξάρτητα από τις διάφορες μορφές της.

Στο στάδιο της πρωταρχικής εμφάνισης του ανθρώπου, η κοινωνία υπάρχει με τη μορφή χωριστών ομάδων, που η κάθε μια αποτελεί μια ξεχωριστή κοινωνία στο σύνολο της. Βασική αναγκαιότητα για κάθε κοινότητα αποτελεί η εξασφάλιση ενός ελάχιστου ορίου ειδών διατροφής, μιας μίνιμουμ ικανοποίησης των φυσικών αναγκών, που είναι απόλυτα αναγκαία για τη επιβίωση των μελών της κοινότητας. Ο σχηματιζόμενος τρόπος παραγωγής, η σχετικά αυτόνομη ύπαρξη του οποίου μόλις που διαφαίνεται στο προσκήνιο, υποτάσσεται σ' αυτή την αναγκαιότητα. Όμως ταυτόχρονα μ' αυτό, ο νεοσχηματιζόμενος τρόπος παραγωγής, από την πρώτη κιόλας στιγμή της εμφάνισης του, παρά το γεγονός ότι παίζει έναν τελείως δευτερεύοντα ρόλο στην εξασφάλιση ενός κατώτατου ορίου μέσων διαβίωσης, εμφανίζεται σαν πρωτεύων παράγοντας ανάπτυξης. Βέβαια, η δράση αυτού του παράγοντα εξαρτάται ακόμα σε μεγάλο βαθμό από διάφορες συγκυρίες, από τις συγκεκριμένες φυσικές συνθήκες. Έτσι, αν οι φυσικές συνθήκες είναι αρκετά πλούσιες για την ικανοποίηση των πρωτόγονων αναγκών, η ανάπτυξη αυτού του τρόπου παραγωγής μπορεί να αναχαιτιστεί και να κοπάσει. Όπως γνωρίζουμε, η πρωτόγονη ομάδα αποτελεί, κατά κύριο λόγο, μια κοινωνία πρωτόγονων αναγκών και γι' αυτό εξυπακούεται ότι οι υπερβολικά τραχιές φυσικές συνθήκες επιδρούν επίσης αρνητικά στην εμφάνιση του νεοσχηματιζόμενου τρόπου παραγωγής.

Η επίδραση του νεοεμφανιζόμενου τρόπου παραγωγής σαν πρωτεύοντα παράγοντα της ανάπτυξης γίνεται δυνατή μόνο μέσα στα συγκεκριμένα όρια πίεσης των συνθηκών του περιβάλλοντος πάνω στους ανθρώπους. Στο στάδιο αυτό, οι φυσικές συνθήκες, οι φυσικοί δεσμοί των ανθρώπων (στη 6άση της αναπαραγωγής του είδους τους, της μεταβολής του ανθρώπινου πληθυσμού, σαν συνέπεια των φυσικών συνθηκών), παραμένουν μεν κυρίαρχοι παράγοντες της κοινωνικής εξέλιξης, παύουν όμως να είναι πρωτεύοντες παράγοντες.

Η τρίτη φάση στη διαδικασία της ιστορικής εξέλιξης είναι ο σχηματισμός της ανθρώπινης κοινωνίας. Στη φάση αυτή, ο νέος τρόπος παραγωγής υλικών αγαθών που εμφανίστηκε διαμορφώνεται και ταυτόχρονα μετασχηματίζει την παραδοσιακή φυσική του βάση. Είναι ευνόητο ότι η πρωταρχική του κιόλας εμφάνιση σήμαινε ταυτόχρονα και έναν καθορισμένο μετασχηματισμό της φυσικής του βάσης.

Στην προηγούμενη φάση εμφανίστηκαν τα βασικά συστατικά στοιχεία της εργασίας, των παραγωγικών δυνάμεων, εμφανίστηκαν οι παραγωγικές σχέσεις. Ποια είναι τότε η ουσία της φάσης του σχηματισμού του τρόπου παραγωγής των υλικών αγαθών και του μετασχηματισμού της παραδοσιακής φυσικής του βάσης στη φάση αυτή;

Στη φάση του σχηματισμού της κοινωνίας, υπερτερούν, όπως και προηγούμενα, οι φυσικές σχέσεις, οι φυσικές συνθήκες, όμως τώρα, η επίδραση του τρόπου παραγωγής, σαν πρωτεύοντα παράγοντα ανάπτυξης της κοινωνίας, έπαψε να εξαρτάται από τις τυχαίες περιστάσεις και απόκτησε, κατά κύριο λόγο, αναγκαίο χαρακτήρα.

Στη διαδικασία του σχηματισμού της κοινωνίας ο τρόπος παραγωγής δεν μετατρέπεται μόνο σε κατ' ανάγκη πρωτεύοντα παράγοντα ανάπτυξης, αλλά γίνεται, χωρίς αμφιβολία, ο κυρίαρχος.

Ας εξετάσουμε όμως αναλυτικότερα τη διαδικασία του σχηματισμού της κοινωνίας από την πλευρά της ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Η περίοδος σχηματισμού των παραγωγικών δυνάμεων αρχίζει σ' εκείνη τη βαθμίδα ιστορικής ανάπτυξης στην οποία το επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων επιτρέπει την παραγωγή, σε μόνιμη βάση, πλεονάσματος υλικών αγαθών πάνω από το απολύτως απαραίτητο όριο για τη φυσική επιβίωση και συνεχίζεται μέχρι το σημείο που γίνεται δυνατή η παραγωγή αφθονίας υλικών αγαθών. Ο σχηματισμός των παραγωγικών δυνάμεων αρχίζει μετά την πρωταρχική εμφάνιση των βασικών συστατικών των παραγωγικών δυνάμεων (άνθρωποι, μέσα παραγωγής) και η ουσία του βρίσκεται, πρώτ' απ' όλα, στη διαμόρφωση του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας. Στην αρχή της διαδικασίας της κοινωνικής εξέλιξης, ο κοινωνικός χαρακτήρας της εργασίας καθορίζεται στο σύνολο του και σε γενική μορφή, από την αδυναμία, την έλλειψη ανάπτυξης, από την πρωτόγονη κατάσταση των παραγωγικών δυνάμεων, είναι δηλαδή συνέπεια της ανεπαρκούς ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Η διαμόρφωση του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας μπαίνει στο τελικό της στάδιο, όταν στην παραγωγή αρχίζουν να υπερτερούν τέτοιες διεργασίες, όπου διαφορετικοί άνθρωποι συμμετέχουν σε διαφορετικές φάσεις της ενιαίας διαδικασίας της παραγωγής. Η πλήρης διαμόρφωση του κοινωνικού χαρακτήρα της παραγωγής ολοκληρώνεται, όταν ολόκληρη η διαδικασία της παραγωγής της κοινωνίας απαρτίζει ένα εσωτερικά ενιαίο σύνολο διεργασιών.

Ο σχηματισμός των παραγωγικών δυνάμεων προϋποθέτει ακόμα και την αναδιάρθρωση της παραδοσιακής φυσικής τους βάσης, την οποία μετατρέπουν σε δευτερεύοντα παράγοντα κίνησης των παραγωγικών δυνάμεων. Ήδη στη φάση της πρωταρχικής εμφάνισης του ανθρώπου σαν κοινωνικού οργανισμού, η παραγωγή των εργαλείων για την ανεύρεση τροφής έχει κιόλας αποκτήσει ένα σταθερό χαρακτήρα. Αυτή η παραγωγή, που εξυπηρετεί την κάλυψη των ανθρώπινων αναγκών επιβίωσης, ενώ παίζει στη φάση εκείνη - όπως και ολόκληρος ο τρόπος παραγωγής - πρωτεύοντα ρόλο στην ανάπτυξη της κοινωνίας, δεν κυριαρχεί. Στη φάση σχηματισμού της κοινωνίας, όπως και πριν, υπερτερεί η χρήση εργαλείων που βρίσκονται σε έτοιμη μορφή στη φύση (Είναι βέβαια γεγονός, ότι τώρα χρησιμοποιούνται εργαλεία, κύρια, για την κατεξοχήν παραγωγή, και όχι για την ανεύρεση ειδών διατροφής). Σ' αυτή τη φάση πραγματοποιείται η μετάβαση από το στάδιο στο οποίο υπερισχύει η χρησιμοποίηση φυσικών εργαλείων, στο στάδιο όπου υπερισχύει η χρησιμοποίηση παραγόμενων εργαλείων. Εδώ ταυτόχρονα ολοκληρώνεται και η μετάβαση από το στάδιο στο οποίο υπερισχύει η ιδιοποίηση αντικείμενων εργασίας που υπάρχουν στη φύση σε έτοιμη μορφή, στο στάδιο που υπερισχύει η ιδιοποίηση τεχνητών αντικείμενων εργασίας, που κατασκευάζονται με ιδιότητες που έχουν προδιαγραφεί. Η ανθρωπότητα, σ' αυτή τη φάση ανάπτυξης των παραγωγικών της δυνάμεων, περνάει στο στάδιο της σκόπιμης επίδρασης πάνω σε όλες τις φυσικές συνθήκες, πάνω σε όλο το γήινο φυσικό περιβάλλον. Τελικά διαπιστώνουμε πως ο σχηματισμός των παραγωγικών δυνάμεων περικλείει μέσα του και το σχηματισμό του ανθρώπου σαν παραγωγικής δύναμης. Όλες οι προαναφερόμενες μετατροπές σημαίνουν διείσδυση στην ουσία των φυσικών διαδικασιών, συνεπώς, στο θεωρητικό επίπεδο προϋποθέτουν τη μετάβαση από το εμπειρικό στάδιο ανάπτυξης της γνώσης στο θεωρητικό, απαιτούν κατ' εξοχήν επιστημονική προσέγγιση της πραγματικότητας. Η διαμόρφωση του ανθρώπου σαν παραγωγικής δύναμης ισοδυναμεί με τη μετατροπή του από άτομο που δρα εμπειρικά, σε άτομο που εξοπλίζεται με τη θεωρία.

Ο σχηματισμός της κοινωνίας, από την πλευρά της ανάπτυξης των παραγωγικών σχέσεων, πραγματοποιείται, σε τελευταία ανάλυση, κάτω από την κααθοριστική επίδραση των παραγωγικών δυνάμεων που βρίσκονται στο στάδιο της διαμόρφωσης τους. Όμως, ταυτόχρονα μ' αυτό, ο σχηματισμός των παραγωγικών σχέσεων είναι ένα σχετικά αυτόνομο προτσές.

Η ανάπτυξη των παραγωγικών σχέσεων, στη φάση του σχηματισμού της ανθρώπινης κοινωνίας, συντελείται αντιφατικά. Από τη μια πλευρά, σ' όλη τη διάρκεια της φάσης, αν και με διαφορετικό τρόπο και μεταλλαγμένη ως ένα βαθμό μορφή, διατηρείται η σχέση του ανθρώπου προς τις φυσικές συνθήκες παραγωγής, που τις αντιμετωπίζει σαν προϋποθέσεις, δοσμένες μαζί με την ίδια του την ύπαρξη, φυσικές προϋποθέσεις γι' αυτόν τον ίδιο, που απαρτίζουν, κατά κάποιον τρόπο, μόνο την προέκταση του σώματος του[18], διατηρείται, δηλαδή, η άμεση σχέση του ανθρώπου προς τις συνθήκες παραγωγής (Αυτή η πλευρά, μέχρι ενός σημείου, διατηρείται ακόμα και στις συνθήκες του καπιταλισμού).

Από την άλλη πλευρά, δημιουργείται και αναπτύσσεται η διάσταση, η ρήξη ανάμεσα στον άνθρωπο και τις συνθήκες παραγωγής, εμφανίζονται και αναπτύσσονται η ιδιωτική ιδιοκτησία και οι ανταγωνιστικές τάξεις.

Η πρώτη διεργασία, κατά τη διάρκεια του σχηματισμού της ανθρώπινης κοινωνίας, μεταβάλλεται και εξαφανίζεται, ενώ η δεύτερη αναπτύσσεται, γίνεται πρωτεύουσα και στο τέλος της φάσης του σχηματισμού της κοινωνίας γίνεται κυρίαρχη-

Το γεγονός ότι διατηρείται ακόμα με διάφορες μορφές η άμεση σχέση του ανθρώπου προς τις συνθήκες της παραγωγής έχει τις αιτίες του στη σημαντική αναλογία και τη μεγάλη σημασία που παρουσιάζει η χρησιμοποίηση των εργαλείων εργασίας που εμφανίζονται με φυσικό τρόπο, των αντικειμένων εργασίας που ανευρίσκονται στη φύση σε έτοιμη μορφή μια ακόμη αιτία αυτής της άμεσης σχέσης του ανθρώπου προς τις συνθήκες παραγωγής είναι η ίδια η εξαρτημένη ακόμα δράση του από τις φυσικές δυνάμεις.

Το πρόβλημα της εμφάνισης και της ανάπτυξης της διάστασης ανάμεσα στον άνθρωπο και τις συνθήκες παραγωγής εξηγείται με ένα σύνολο ιδιαιτεροτήτων ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Πρώτον, είναι η μετάβαση της ανθρώπινης κοινωνίας στη φάση όπου επικρατεί η παραγωγή των εργαλείων εργασίας, η παραγωγή των ανντικειμένων εργασίας, δηλαδή στη φάση της αποφασιστικής, σκόπιμης επίδρασης του ανθρώπου πάνω σ' ολόκληρο το φυσικό περιβάλλον. Με την έννοια αυτή, η άμεση σχέση του ανθρώπου προς τις φυσικές συνθήκες παραγωγής διαμεσολαβείται. Δεύτερον, είναι αυτή η διαμεσολαβημένη σχέση ανθρώπου και φυσικών συνθηκών παραγωγής, που έχει το χαρακτήρα της διάστασης. Αυτό συμβαίνει διότι το επίπεδο των παραγωγικών δυνάμεων στη φάση της διαμόρφωσης τους επιτρέπει μεν την παραγωγή ενός σταθερού πλεονάσματος των απαραίτητων μέσων διαβίωσης, πέρα από το όριο του απόλυτα αναγκαίου για τη διατήρηση της φυσικής ύπαρξης των ατόμων, δεν δημιουργεί όμως τις απαραίτητες προϋποθέσεις για τη σταθερή και πλήρη ικανοποίηση των φυσικών αναγκών όλων των μελών της κοινότητας, γεγονός που οδηγεί στη διαμάχη των ανθρώπων για τα υλικά αγαθά, στη διαμόρφωση των τάξεων και της ιδιωτικής ιδιοκτησίας. Επιπλέον, η επικράτηση των ατομικά παραγόμενων εργαλείων εργασίας και η ύπαρξη του κοινωνικού χαρακτήρα της εργασίας, κύρια με τη μορφή της εξωτερικής αναγκαιότητας, δημιούργησαν και άλλες αιτίες για την εμφάνιση της ιδιωτικής ιδιοκτησίας.

Τι γίνεται όμως με την πηγή της εξέλιξης στη φάση του σχηματισμού της ανθρώπινης κοινωνίας; Η πηγή της εξέλιξης της κοινωνίας βρίσκεται, κατά πρώτο και κύριο λόγο, στον τρόπο παραγωγής, δηλαδή στην ενότητα των παραγωγικών δυνάμεων και των παραγωγικών σχέσεων.

Φυσικά πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι, σ' αυτή τη φάση της κοινωνικής ιστορίας, η εσωτερική πηγή ανάπτυξης, η πηγή αυτοανάπτυξης της κοινωνίας απλώς αρχίζει να διαμορφώνεται. Ο τρόπος παραγωγής παίζει κιόλας το ρόλο του πρωτεύοντα παράγοντα ανάπτυξης, στη δράση του οποίου οφείλεται η πρόοδος της κοινωνίας στη φάση του σχηματισμού της. Όμως, παράλληλα μ' αυτό, δεν πρέπει να διαφεύγει από την προσοχή μας το γεγονός ότι η κοινωνία εξαρτάται ακόμα σε μεγάλο βαθμό από τις φυσικές συνθήκες, οι οποίες μπορούν να επιταχύνουν ή να επιβραδύνουν την κοινωνική εξέλιξη (όχι όμως και να την καθορίσουν). Γι' αυτό, και η ίδια η διαμόρφωση του τρόπου παραγωγής μπορεί ν' αρχίσει και να πραγματοποιηθεί μόνο μέσα σε ιδιαίτερες φυσικές συνθήκες.

Οι ταξικοί ανταγωνιστικοί κοινωνικοοικονομικοί σχηματισμοί αποτελούν τα διάφορα στάδια στη διαδικασία σχηματισμού της κοινωνίας. Ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας μέχρι τον κομμουνισμό είναι μια διαδικασία ωρίμανσης της κοινωνίας. Πότε όμως μπορούμε να μιλάμε για ώριμη κοινωνία;

Ουσιαστικά ώριμη κοινωνία είναι η κοινωνία στην οποία ολοκληρώθηκε ο μετασχηματισμός της φυσικής της βάσης, της βάσης δηλαδή εκείνης, από την οποία εμφανίστηκε η κοινωνία. Γενικά, η φάση της ωριμότητας ενός συγκεκριμένου προτσές ανάπτυξης είναι η άρνηση της άρνησης. Στην περίπτωση της κοινωνίας αυτό σημαίνει ότι αρχικά υπάρχει κύρια, μια άμεση ενότητα κοινωνίας, ανθρώπου, φύσης (η διαφορά τους δεν προωθείται σε πρώτο πλάνο). Στη συνέχεια, επιταχύνεται διαρκώς ο μετασχηματισμός της φύσης, των φυσικών δεσμών, ενώ αρχίζει να προωθείται σε πρώτο πλάνο η σχέση διάστασης κοινωνίας και φύσης, εγκαθιδρύεται η κοινωνική κυριαρχία πάνω στη φύση. Στη φάση ττης ωριμότητας της κοινωνίας δημιουργείται η εντύπωση ότι επανερχόμαστε στο αφετηριακό σημείο εκκίνησης, στο σημείο της ενότητας κοινωνίας -φύσης. Τώρα όμως, συνυπολογίζοντας τις ιστορικές εξελίξεις στο στάδιο της πρώτης άρνησης, δδιαπιστώνουμε ότι η ενότητα κοινωνίας και φύσης στη φάση της ωριμότητας της ανθρώπινης κοινωνίας διαμεσολαβείται από το μετασχηματισμό ολόκληρης της γήινης φύσης, ενώ ταυτόχρονα εξαλείφεται η διάσταση ανθρώπου - φύσης, η εχθρότητα του ανθρώπου απέναντι στις δυνάμεις της φύσης, η μονόπλλευρη επιδίωξη του να γίνει κυρίαρχος της, η ληστρική σχέση του απέναντι της κλπ.

Οι παραγωγικές δυνάμεις της ώριμης κοινωνίας, από ποσοτική άποψη, είναι τόσο πολύ αναπτυγμένες ώστε να μπορούν να αποδίδουν πλεόνασμα υλικών αγαθών. Η ωριμότητα των παραγωγικών δυνάμεων χαρακτηρίζεται επίσης και από τη λειτουργία της παραγωγής στην κοινωνία με τη μορφή μιας εσωτερικής ενιαίας παραγωγικής διαδικασίας- παράλληλα, τα μέσα παραγωγής κατασκευάζονται από την ίδια την παραγωγική διαδικασία, ο άνθρωπος, σαν συστατικό στοιχείο των παραγωγικών δυνάμεων, είναι εξοπλισμένος με την επιστήμη, οι παραγωγικές δυνάμεις αποτελούν ενσάρκωση της επιστήμης. Η ωριμότητα των παραγωγικών δυνάμεων σημαίνει ακόμα επικράτηση της δημιουργικής, της περιεκτικής, της βέλτιστης διάρκειας της εργασίας, γεγονός που είναι αδύνατο να συμβεί χωρίς την αναπτυγμένη αυτοματοποιημένη παραγωγή. Με τη σειρά της, η αντίστοιχη βάση της αυτοματοποιημένης παραγωγής είναι η παραγωγή αυτόματων μηχανών από αυτόματες μηχανές.

Αποτέλεσμα του σκόπιμου μετασχηματισμού στη φάση της ωριμότητας δεν είναι μόνο τα μέσα και αντικείμενα της εργασίας, δεν είναι μόνο η ίδια η εργασία, αλλά όλες οι φυσικές γήινες συνθήκες. Όλες οι γήινες συνθήκες απαρτίζουν ένα ενιαίο, σκόπιμα μετασχηματισμένο σύνολο. Μετά το μετασχηματισμό όλων των φυσικών γήινων συνθηκών θα επακολουθήσει η σκόπιμη, συνολική αξιοποίηση του κοσμικού διαστήματος γύρω από τη Γη.

Οι παραγωγικές σχέσεις, στη φάση της ωριμότητας της κοινωνίας, δεν είναι πλέον συγγενικές - κοινοτικές, ούτε στηρίζονται στην ιδιωτική ιδιοκτησία, αλλά είναι σχέσεις κοινωνικής ιδιοκτησίας, δηλαδή κοινωνικής ιδιοποίησης. Σκοπός της κοινωνίας σ' αυτή τη φάση δεν θα είναι η εξασφάλιση ενός ελάχιστου ορίου κοινωνικών αγαθών ανάλογα με το φύλο, την ηλικία, τις ατομικές ιδιαιτερότητες - όπως στην πρωτόγονη κοινωνία - ούτε η απόκτηση ιδιωτικής ιδιοκτησίας, θα 'ταν λάθος να θεωρηθεί ότι ο κύριος σκοπός της ώριμης κοινωνίας είναι η εξασφάλιση σε όλα τα μέλη της άφθονων υλικών αγαθών. Ο κύριος σκοπός της είναι η ανάπτυξη, η αυτοανάπτυξη των ανθρώπων σαν προσωπικοτήτων.. Στη φάση της ωριμότητας της κοινωνίας μεταβάλλεται η αμοιβαία σχέση ανάμεσα στις παραγωγικές δυνάμεις και τιςς παραγωγικές σχέσεις, μεταβάλλεται ολόκληρη η διάρθρωση της κοινωνίας (Τα θέματα αυτά όμως αποτελούν αντικείμενο ιδιαίτερης έρευνας και ξεφεύγουν από τα όρια αυτής της μελέτης).

Ο σοσιαλισμός είναι ένα τέτοιο στάδιο ωριμότητας της κοινωνίας, στο οποίο η κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής αποτελεί πρωτεύοντα και καθοριστικό παράγοντα εξέλιξης, χωρίς όμως, ταυτόχρονα μ' αυτό, να έχει ξεπεράσει τελείως τις στενότητες της προηγούμενης ανάπτυξης της κοινωνίας. Η κομμουνιστική φάση εξέλιξης της νέας κοινωνίας αποτελεί στην ουσία, ανάπτυξη της κοινωνίας αυτής πάνω στη δική της βάση.

 

* Με κάποια δόση ελευθεριότητας.

[16] Κ. Μαρξ, Οικονομικά χειρόγραφα 1857-1859, Κ. Μαρξ και Φ. Ένγκελς, Έργα, τόμ. 46, μέρ. 1., σελ. 480.

[17] Η θέση αυτή δεν πρέπει να απολυτοποιείται. Δεν είναι δυνατό να λείπει απόλυτα κάθε σχέση του ανθρώπου προς τις συνθήκες παραγωγής.

[18] Κ. Μαρξ, Οικονομικά χειρόγραφα 1857-1859, Κ. Μαρξ και Φ. Ένγκελς, Έργα, τόμ. 46, μέρ. 1, σελ. 480.

1